Description
Assise sur un petit tertre qui en dégage bien la silhouette allongée que domine une massive tour de la Renaissance, Saint-Martin, possession de l'abbaye de Saint-Denis jusqu'à la fin de l'Ancien Régime, est un édifice très complexe, à l'analyse passionnante. Datant pour l'essentiel du 16 ème siècle, il a en réalité pour base une église romane dont subsiste essentiellement le bas-côté sud mais qui peut être reconstituée grâce à l'analyse des maçonneries et de vestiges encore visibles dans les combles. Cette église, que l'on peut faire remonter au 11 ème siècle, comportait une nef de trois travées avec bas-côtés, un transept saillant avec clocher sur la croisée et un chœur de plan inconnu. Fait absolument exceptionnel pour la région, la nef et ses bas-côtés (seul celui du nord en témoigne aujourd'hui) étaient couverts de voûtes en berceau plein cintre, un type de couverture réservé habituellement aux chœurs et travées sous clocher. Dans les combles, le mur goutterôt nord a gardé son appareil en arêtes de poisson et des petites fenêtres à claveaux simulés. Au 13 ème siècle, un chœur à chevet plat de deux travées avec bas-côtés remplacera le chœur roman. Il servira de base, avec le transept roman, à la reconstruction presque totale de l'église, entreprise dans les premières années du 16 ème siècle suite aux destructions – nombreuses dans la région – intervenues durant la Guerre de Cent Ans. Couvertes de voûtes d'ogives à profil prismatique retombant par pénétration dans les piles, ces parties orientales sont surtout remarquables pour leurs fenêtres flamboyantes et l'on admirera tout particulièrement le magnifique chevet plat, percé en son centre d'une immense fenêtre au réseau caractéristique de cette dernière période de l'architecture gothique. Les travaux se poursuivront par la nef, dotée de nouvelles voûtes et flanquée au sud d'un très large bas-côté destiné à pallier l'étroitesse du vaisseau central, d'origine romane. Portées à la même hauteur afin d'ouvrir au maximum les volumes, les six voûtes retombent au centre sur deux piles à noyau circulaire et, vers le sud, sur des chapiteaux corinthiens qui appartiennent clairement à la Renaissance. C'est de ce style que se réclament l'exceptionnel portail et le clocher, bâtis en dernier dans les années 1550. Semblable à un arc de triomphe avec sa voûte à caissons fermement encadrée par deux colonnes cannelées et une large frise sculptée, le portail est, tant par sa composition que par le foisonnement de son décor, l'une des œuvres majeures de la Renaissance dans le Vexin avec ceux de Marines et de Gisors. Plus austère mais construite avec le même soin, la tour trouve son pendant dans celles de Chaumont-en-Vexin, Chars ou encore Notre-Dame de Pontoise. S'il n'est pas à la hauteur de l'intérêt architectural de l'église, le mobilier compte néanmoins quelques éléments intéressants au premier rang desquels il faut inscrire une exceptionnelle Vierge à l'Enfant en pierre, du 14 ème siècle. Dominique Vermand
English
Sitting on a small mound which gives off its elongated silhouette dominated by a massive Renaissance tower, Saint-Martin, which belonged to the abbey of Saint-Denis until the end of the Ancien Régime, is a very complex building, which is fascinating to analyze. Dating for the most part from the 16th century, it is actually based on a Romanesque church of which the south aisle remains, but which can be reconstructed thanks to the analysis of the masonry and the remains still visible in the attic. This church, which can be dated back to the 11th century, had a nave of three bays with side aisles, a projecting transept with a bell tower on the crossing and a choir of unknown plan. Exceptionally for the region, the nave and its aisles (only the north aisle remains today) were covered with barrel vaults, a type of roofing usually reserved for choirs and bays under the bell tower. In the attic, the north side wall has kept its fishbone pattern and small windows with simulated keystones. In the 13th century, a two-bay flat chevet choir with aisles replaced the Romanesque choir. It will be used as a basis, with the Romanesque transept, for the almost total reconstruction of the church, undertaken in the first years of the 16th century following the destruction – numerous in the region – which occurred during the Hundred Years War. Covered with ribbed vaults with a prismatic profile falling back into the piers, these eastern parts are especially remarkable for their flamboyant windows and one can particularly admire the magnificent flat chevet, pierced in its center by an immense window with a network characteristic of this last period of Gothic architecture. The work continued with the nave, which was endowed with new vaults and flanked to the south by a very wide aisle designed to compensate for the narrowness of the central nave, which was originally Romanesque. Brought to the same height in order to open up the volumes as much as possible, the six vaults fall in the center on two circular core piers and, towards the south, on Corinthian capitals that clearly belong to the Renaissance. It is from this style that the exceptional portal and the bell tower, built last in the 1550s, claim to belong. Resembling a triumphal arch with its coffered vault firmly framed by two fluted columns and a large sculpted frieze, the portal is, as much by its composition as by the abundance of its decoration, one of the major works of the Renaissance in the Vexin with those of Marines and Gisors. More austere but built with the same care, the tower finds its counterpart in those of Chaumont-en-Vexin, Chars or Notre-Dame de Pontoise. If it is not up to the architectural interest of the church, the furniture nevertheless includes some interesting elements, the first of which is an exceptional 14th century Virgin and Child in stone. Dominique Vermand
Deutsch
Die Kirche Saint-Martin, die bis zum Ende des Ancien Régime im Besitz der Abtei Saint-Denis war, sitzt auf einem kleinen Hügel, der ihre langgestreckte Silhouette gut erkennen lässt, und wird von einem massiven Renaissanceturm überragt. Jahrhundert stammt, basiert in Wirklichkeit auf einer romanischen Kirche, von der im Wesentlichen das südliche Seitenschiff erhalten ist, die jedoch durch die Analyse des Mauerwerks und der noch sichtbaren Überreste im Dachgeschoss rekonstruiert werden kann. Diese Kirche, die auf das 11. Jahrhundert datiert werden kann, bestand aus einem dreijochigen Schiff mit Seitenschiffen, einem vorspringenden Querschiff mit einem Glockenturm auf der Vierung und einem Chor von unbekanntem Grundriss. Das Kirchenschiff und die Seitenschiffe (nur das nördliche Seitenschiff ist heute noch erhalten) waren mit einem Tonnengewölbe bedeckt, das normalerweise nur für Chöre und Joche unter dem Glockenturm verwendet wurde. In der nördlichen Traufwand des Dachgeschosses sind die Fischgrätenmuster und die kleinen Fenster mit simulierten Keilsteinen erhalten geblieben. Im 13. Jahrhundert wurde der romanische Chor durch einen zweijochigen Chor mit flachem Kopfende und Seitenschiffen ersetzt. Zusammen mit dem romanischen Querschiff bildete er die Grundlage für den fast vollständigen Wiederaufbau der Kirche, der in den ersten Jahren des 16. Jahrhunderts nach den zahlreichen Zerstörungen in der Region während des Hundertjährigen Krieges durchgeführt wurde. Die östlichen Teile der Kirche, die mit Kreuzrippengewölben mit prismatischem Profil bedeckt sind, die in die Pfeiler eindringen, sind vor allem wegen ihrer flammenden Fenster bemerkenswert, und man sollte besonders das wunderschöne flache Kopfende bewundern, das in der Mitte von einem riesigen Fenster mit einem für diese letzte Periode der gotischen Architektur charakteristischen Netz durchbrochen wird. Die Arbeiten wurden mit dem Kirchenschiff fortgesetzt, das neue Gewölbe erhielt und im Süden von einem sehr breiten Seitenschiff flankiert wurde, um die Enge des romanischen Mittelschiffs auszugleichen. Die sechs Gewölbe, die auf die gleiche Höhe gebracht wurden, um die Volumen so weit wie möglich zu öffnen, fallen in der Mitte auf zwei Pfeiler mit kreisförmigem Kern und nach Süden hin auf korinthische Kapitelle, die eindeutig der Renaissance zuzuordnen sind. Zu diesem Stil gehören auch das außergewöhnliche Portal und der Glockenturm, die zuletzt in den 1550er Jahren erbaut wurden. Das Portal, das einem Triumphbogen ähnelt und dessen Kassettengewölbe fest von zwei kannelierten Säulen und einem breiten Skulpturenfries eingerahmt wird, ist aufgrund seiner Komposition und der Fülle seiner Verzierungen neben denen von Marines und Gisors eines der Hauptwerke der Renaissance in der Region Vexin. Nüchterner, aber mit der gleichen Sorgfalt erbaut, findet der Turm sein Pendant in den Türmen von Chaumont-en-Vexin, Chars oder Notre-Dame de Pontoise. Das Mobiliar entspricht zwar nicht dem architektonischen Interesse der Kirche, weist aber dennoch einige interessante Elemente auf, darunter eine außergewöhnliche Jungfrau mit Kind aus Stein aus dem 14. Dominique Vermand
Dutch
Saint-Martin, dat op een kleine heuvel ligt en waarvan het langgerekte silhouet wordt gedomineerd door een massieve renaissancetoren, behoorde tot de abdij van Saint-Denis tot het einde van het Ancien Régime en is een zeer complex gebouw dat fascinerend is om te analyseren. Het is gebaseerd op een Romaanse kerk, waarvan het grootste deel uit de 16e eeuw dateert. De zuidelijke zijbeuk blijft over, maar kan worden gereconstrueerd dankzij de analyse van het metselwerk en de resten die nog zichtbaar zijn op de zolder. Deze kerk, die uit de 11e eeuw stamt, had een schip van drie traveeën met zijbeuken, een uitspringend dwarsschip met een klokkentoren op de kruising en een koor van onbekende plattegrond. Het schip en de zijbeuken (alleen de noordelijke zijbeuk is vandaag de dag nog overgebleven) waren uitzonderlijk voor de regio bedekt met tongewelven, een type dakbedekking dat gewoonlijk was voorbehouden aan koren en traveeën onder de klokkentoren. Op de zolder heeft de noordelijke zijmuur zijn visgraatpatroon en kleine ramen met gesimuleerde sluitstenen behouden. In de 13e eeuw verving een plat chevet koor met twee traveeën en zijbeuken het romaanse koor. Samen met het romaanse dwarsschip vormde dit de basis voor de bijna volledige reconstructie van de kerk, die in de eerste jaren van de 16e eeuw werd ondernomen na de – in de regio talrijke – verwoestingen tijdens de Honderdjarige Oorlog. Deze oostelijke delen, bedekt met geribde gewelven met een prismatisch profiel die terugvallen in de pijlers, vallen vooral op door hun flamboyante ramen, en men kan vooral het prachtige platte chevet bewonderen, in het midden doorboord door een immens raam met een netwerk dat kenmerkend is voor deze laatste periode van de gotische architectuur. Het werk werd voortgezet met het schip, dat nieuwe gewelven kreeg en aan de zuidkant werd geflankeerd door een zeer brede zijbeuk die de engte van het centrale schip, dat oorspronkelijk Romaans was, moest compenseren. Op dezelfde hoogte gebracht om de volumes zo open mogelijk te maken, vallen de zes gewelven in het midden op twee ronde kernpijlers en, naar het zuiden toe, op Korinthische kapitelen die duidelijk tot de Renaissance behoren. Het uitzonderlijke portaal en de klokkentoren, voor het laatst gebouwd in de jaren 1550, zijn in deze stijl. Het portaal, dat lijkt op een triomfboog met een gewelf dat stevig wordt omlijst door twee gecanneleerde zuilen en een groot gebeeldhouwd fries, is zowel door zijn compositie als door de overvloedige versiering een van de belangrijkste renaissancewerken van de Vexin, samen met die van Marines en Gisors. Soberder, maar met dezelfde zorg gebouwd, heeft de toren zijn tegenhanger in die van Chaumont-en-Vexin, Chars en Notre-Dame de Pontoise. Hoewel het niet aansluit bij het architectonisch belang van de kerk, bevat de inrichting toch enkele interessante stukken, waarvan het belangrijkste een uitzonderlijke stenen Maagd met Kind uit de 14e eeuw is. Dominique Vermand
Español
Asentado sobre un pequeño montículo, cuya silueta alargada está dominada por una enorme torre renacentista, Saint-Martin, que perteneció a la abadía de Saint-Denis hasta el final del Antiguo Régimen, es un edificio muy complejo que resulta fascinante de analizar. Fechada principalmente en el siglo XVI, se basa en realidad en una iglesia románica, de la que se conserva la nave sur, pero que puede reconstruirse gracias al análisis de la mampostería y a los restos aún visibles en el ático. Esta iglesia, que puede fecharse en el siglo XI, tenía una nave de tres tramos con naves laterales, un crucero saliente con un campanario en el cruce y un coro de planta desconocida. Excepcionalmente para la región, la nave y sus pasillos (hoy sólo se conserva la nave norte) se cubrieron con bóvedas de cañón, un tipo de techado que suele reservarse para los coros y las naves bajo el campanario. En el ático, la pared del lado norte ha conservado su patrón de espina de pescado y pequeñas ventanas con claves simuladas. En el siglo XIII, un coro de cabecera plana de dos naves sustituyó al coro románico. Esta, junto con el crucero románico, fue la base para la reconstrucción casi total de la iglesia, que se llevó a cabo en los primeros años del siglo XVI tras la destrucción -de la que hubo muchas en la región- durante la Guerra de los Cien Años. Cubiertas con bóvedas de crucería de perfil prismático que se repliegan sobre los pilares, estas partes orientales destacan especialmente por sus flamantes ventanas, y se puede admirar en particular la magnífica cabecera plana, perforada en su centro por una inmensa ventana con una red característica de este último periodo de la arquitectura gótica. Las obras continuaron con la nave, a la que se dotó de nuevas bóvedas y se flanqueó hacia el sur con una nave muy ancha destinada a compensar la estrechez de la nave central, originalmente románica. Llevadas a la misma altura para abrir al máximo los volúmenes, las seis bóvedas caen en el centro sobre dos pilares circulares del núcleo y, hacia el sur, sobre capiteles corintios que pertenecen claramente al Renacimiento. El excepcional portal y el campanario, construidos por última vez en la década de 1550, son de este estilo. El portal, que se asemeja a un arco de triunfo con su bóveda artesonada firmemente enmarcada por dos columnas estriadas y un gran friso esculpido, es, tanto por su composición como por la abundancia de su decoración, una de las principales obras del Renacimiento en el Vexin junto con las de Marines y Gisors. Más austera pero construida con el mismo cuidado, la torre encuentra su contrapartida en las de Chaumont-en-Vexin, Chars o Notre-Dame de Pontoise. Aunque no corresponde al interés arquitectónico de la iglesia, el mobiliario incluye algunas piezas interesantes, la más importante de las cuales es una excepcional Virgen con el Niño de piedra del siglo XIV. Dominique Vermand
Italiano
Adagiato su un piccolo tumulo, la cui sagoma allungata è dominata da una massiccia torre rinascimentale, Saint-Martin, appartenuto all'abbazia di Saint-Denis fino alla fine dell'Ancien Régime, è un edificio molto complesso e affascinante da analizzare. Risalente principalmente al XVI secolo, si basa in realtà su una chiesa romanica, di cui rimane la navata sud, ma che può essere ricostruita grazie all'analisi della muratura e dei resti ancora visibili nel sottotetto. Questa chiesa, databile all'XI secolo, aveva una navata centrale a tre campate con navate laterali, un transetto sporgente con campanile a vela e un coro a pianta sconosciuta. Eccezionalmente per la regione, la navata centrale e le sue navate laterali (oggi rimane solo la navata nord) erano coperte da volte a botte, un tipo di copertura solitamente riservato ai cori e alle campate sotto il campanile. Nel sottotetto, la parete laterale nord ha conservato il motivo a lisca di pesce e le piccole finestre con chiavi di volta simulate. Nel XIII secolo, il coro romanico fu sostituito da un coro chevet piatto a due campate con navate laterali. Questo, insieme al transetto romanico, fu la base per la ricostruzione quasi totale della chiesa, intrapresa nei primi anni del XVI secolo dopo le distruzioni – numerose nella regione – durante la Guerra dei Cento Anni. Coperte da volte a crociera con profilo prismatico che ricadono nei pilastri, queste parti orientali sono particolarmente degne di nota per le loro finestre sgargianti, e si può ammirare in particolare il magnifico chevet piatto, trafitto al centro da un'immensa finestra con un reticolo caratteristico di quest'ultimo periodo dell'architettura gotica. I lavori proseguirono con la navata centrale, che fu dotata di nuove volte e affiancata a sud da una navata molto ampia, pensata per compensare la ristrettezza della navata centrale, originariamente romanica. Portate alla stessa altezza per aprire il più possibile i volumi, le sei volte ricadono al centro su due pilastri circolari e, verso sud, su capitelli corinzi di chiara matrice rinascimentale. L'eccezionale portale e il campanile, costruito per ultimo negli anni 1550, sono in questo stile. Simile a un arco di trionfo, con la sua volta a cassettoni saldamente incorniciata da due colonne scanalate e un grande fregio scolpito, il portale è, tanto per la sua composizione quanto per l'abbondanza della sua decorazione, una delle principali opere del Rinascimento nel Vexin insieme a quelle di Marines e Gisors. Più austera ma costruita con la stessa cura, la torre trova il suo corrispettivo in quelle di Chaumont-en-Vexin, Chars o Notre-Dame de Pontoise. Sebbene non corrisponda all'interesse architettonico della chiesa, l'arredamento comprende comunque alcuni oggetti interessanti, il più importante dei quali è un'eccezionale Madonna con Bambino in pietra del XIV secolo. Dominique Vermand